logo

Etap III

Ostbalticum

W końcu 2016 r. zakończono realizację III etapu Projektu Ostbalticum, którego zwieńczeniem jest publikacja tomu III serii Aestiorum Hereditas pt. Inwentarz archeologiczny guberni kowieńskiej Michała Eustachego Brensztejna. Archäologisches Inventar des Gouvernements Kowno von Michał Eustachy Brensztejn. Archeologinis Kauno gubernijos inventorius, parentas Mykolo Eustachijaus Brenšteino (red. A. Bitner-Wróblewska, R. Banytė-Rowell). Podobnie jak dwa poprzednie tomy książka jest trójjęzyczna, tym razem polsko-niemiecko-litewska. Prezentuje ocalone materiały archiwalne z terenu dzisiejszej Litwy i północnej Białorusi wraz z obszernym komentarzem.

Rękopis „Inwentarza archeologicznego gubernji kowieńskiej” Michała Eustachego Brensztejna obejmuje 183 karty, zapisane czarnym atramentem, o wymiarach 35,2 x 22,3 cm, oprawione w kartonową okładkę z płóciennym grzbietem. Do rękopisu Brensztejna dołączonych było 11 luźnych kart o wymiarach 36,8 x 23 cm, zapisanych czarnym atramentem – rękopiśmienna „Przedmowa” znanego ówczesnego archeologa Wandalina Szukiewicza oraz niewielkie karteczki z odręcznymi notatkami uzupełniającymi lub korygującymi zapisy w „Inwentarzu..”, a także 14 wycinków z gazet w języku rosyjskim, polskim i litewskim opisanych ręką Brensztejna. Wszystkie te materiały archiwalne są w znakomitym stanie; przechowywane w Państwowym Muzeum Archeologicznym w Warszawie (nr ks. wpł. PDN 10948). W 1926 r. zakupiło je od autora Państwowe Grono Konserwatorów Zabytków Przedhistorycznych – pierwsza instytucja państwowa powołana do ochrony dziedzictwa archeologicznego Polski po odzyskaniu niepodległości.

Integralną część prezentowanego zespołu archiwaliów stanowią dwie mapy w skali 1:630 000, narysowane odręcznie czarnym tuszem i kolorowane przez W. Szukiewicza (PMA, ewidencja planów nr 46 i 47). Jedna zatytułowana jest „Mapa archeologiczna gub.[erni] Kowieńskiej. Epoka kamienia i bronzu” i ma wymiary 74–75 x 42,7–44 cm; druga – o wymiarach 68 x 51 cm – nosi tytuł „Mapa archeologiczna gub.[erni] Kowieńskiej. Wiek żelaza”.

„Inwentarz…” opisuje ponad 900 stanowisk archeologicznych – grodziska, cmentarzyska i pojedyncze groby, znaleziska luźne wyrobów krzemiennych, brązowych i żelaznych, znaleziska monet, wały, przejścia przez bagna, kamienie ze znakami. To niesłychanie cenne dzieło powstało w końcu XIX i w początkach XX w. i nigdy nie zostało opublikowane, choć kilkakrotnie podejmowano próby wydania pracy drukiem. Bez powodzenia. Przez kilka dziesięcioleci „Inwentarz…” uchodził zresztą za zaginiony w czasie zawieruchy II wojny światowej. Po ponad stuleciu od powstania rękopis ukazał się drukiem.

Autor tego niezwykłego dzieła – Michał Eustachy Brensztejn (1874–1938) – to postać bardzo malownicza. Miłośnik starożytności, archeolog i etnograf, historyk kultury, bibliotekarz, bibliograf, publicysta, muzealnik, a także aktywny działacz społeczny, jednym słowem prawdziwy człowiek renesansu, przedstawiciel intelektualnej elity przełomu XIX i XX stulecia dawnej Rzeczpospolitej. Pochodził z niemieckiej rodziny szlacheckiej Bierbrauer zu Brennstein, której przedstawiciel w XVIII w. wyemigrował do Rosji i dał początek dwóm gałęziom rodu – polskiej i rosyjskiej. Polska gałąź rodziny związana była z terenami dzisiejszej Litwy. Michał Eustachy Brensztejn urodził się na Żmudzi, w miasteczku Telsze (lit. Telšiai) i choć w 1910 r. przeprowadził się do Wilna, Żmudź pozostała jego małą ojczyną. Michał, podobnie jak jego ojciec, był polskim patriotą, ale przede wszystkim był patriotą rodzinnej Żmudzi.

Przywiązanie do stron ojczystych sprawiło, że zainteresował się ich przeszłością i z pasją studiował żmudzkie dzieje, kolekcjonował zabytki archeologiczne, etnograficzne i historyczne. Z wielkim oddaniem zaangażował się też w ratowanie tych zabytków. „Inwentarz archeologiczny gubernji kowieńskiej” jest jego największym osiągnięciem na polu archeologii, kapitalnym źródłem wiedzy dla współczesnych badaczy. Obok zupełnie nowych danych o nieznanych w literaturze stanowiskach archeologicznych dostarcza informacji o wielu już znanych obiektach, jednak często przytacza nieznane fakty, zapomniane nazwy lokalne, przywraca pominięte dane źródłowe. Niesłychanie cenne są wszelkie, pieczołowicie zebrane przez Brensztejna, informacje o prywatnych zbiorach, o nieistniejących już kolekcjach starożytności – malarza i archeologa-amatora, Tadeusza Dowgirda, księdza Józefa Żogasa, malarza Romana Szwojnickiego, księcia Michała Ogińskiego, kolekcjonera Alfonsa Brodowskiego, redaktora i wydawcy Jana Obsta oraz księdza Piotra Jurskiego.

M. Brensztejn wymienia wiele nieznanych zabytków, opisuje drogę ich pozyskania. Czytelnik uzyskuje wspaniałą panoramę historii archeologii litewskiej, polskiej i białoruskiej. Ale „Inwentarz…” to także świetny poligon badawczy dla językoznawców, dla lituanistów. Wiele nazw lokalnych Brensztejn przytacza w dialekcie żmudzkim, podaje etymologię licznych nazw miejscowości czy rzek – czasem błędną, ale bardzo ciekawą ze względu na historię języka. Brensztejn starannie odnotowywał nazwy wsi, zaścianków, folwarków i majątków, w których znalazło się słowo pile-, kapas-, grodzi- czy ałka/auka – wskazujące na obecność grodziska, cmentarzyska czy miejsca świętego w okolicy. Dziś nazwalibyśmy takie studia interdyscyplinarnymi i podkreślali szerokość horyzontów badacza. Czytelnik „Inwentarza…” znajdzie tam także ciekawe obrazy życia codziennego mieszkańców guberni kowieńskiej w początkach XX w. w szerokim spektrum społecznym – od wiejskiego gospodarza poprzez plebana i urzędnika po właściciela ziemskiego czy hrabiego. Wymieniani są w „Inwentarzu…” jako odkrywcy zabytków archeologicznych, właściciele prywatnych kolekcji albo poszukiwacze terenowi, którzy rozkopywali kurhany, groby płaskie czy penetrowali grodziska.

Tom III serii Aestiorum Hereditas składa się z dwóch części. W pierwszej znajduje się przepisany z manuskryptu „Inwentarz archeologiczny gubernji kowieńskiej” wraz z „Przedmową” Szukiewicza. Poprzedza je komentarz edytorów, a uzupełniają liczne przypisy wyjaśniające niejasności czy pomyłki autora „Inwentarza…”, ale także uzupełniające zebrane tam dane i objaśniające archaiczną dziś terminologię. Tę część zamykają indeksy miejscowości, hydronimów i nazwisk, jakie znalazły się w dziele M. Brensztejna. Do książki dołączona jest płyta DVD, gdzie czytelnik znajdzie skany oryginalnych materiałów źródłowych.

Część druga prezentuje niezwykłą sylwetkę Michała Eustachego Brensztejna, jego rozległe zainteresowania humanistyczne, ze szczególnym uwzględnieniem działalności archeologicznej i jego warsztatu naukowego, co samo w sobie jest pasjonującym przyczynkiem do dziejów nauki. Oddzielny rozdział dotyczy historii powstania „Inwentarza archeologicznego gubernji kowieńskiej” i prób publikacji „Inwentarza…”. Niezwykle obszerne są rozdziały obejmujące analizę wartości naukowej pracy Brensztejna i jej znaczenia dla współczesnej nauki litewskiej i białoruskiej. Ten wolumin zamykają przykłady tzw. case studies, opracowań, dla których inspiracją i punktem wyjścia stał się „Inwentarz archeologiczny gubernji kowieńskiej”. Korzystanie z aparatu naukowego tomu III ułatwi Czytelnikowi zbiorcza bibliografia zestawiona na końcu części drugiej. Obok obszernego przeglądu literatury znaleźć tam można także wykaz polskich i litewskich archiwów, z których korzystano.

W pracach nad tą publikacją zaangażowani byli naukowcy z Polski, Litwy i Białorusi, zarówno archeolodzy, jak i poloniści. Ten multidyscyplinarny i międzynarodowy zespół znakomicie odzwierciedla charakter pracy nad dziedzictwem archeologicznym wschodnich pobrzeży Bałtyku, która wymaga zespołowego wysiłku ponad dawnymi i współczesnymi podziałami politycznymi.

Patronat projektu

unesco